17.03.2026
Gemici Merdivenlerinde Düşmeye Karşı Koruma Nasıl Olmalı?
Merdivenlerde düşmeye karşı koruma; kafesler, yaşam hatları ve düşüş durdurucular gibi yöntemlerle sağlanabilmektedir. Ancak kullanım durumu ve koruma düzeyine yönelik farklılıklar sistemlerin seçiminde bazı tereddütler oluşturabilmektedir.
Gemici merdivenleri ya da dikey merdivenler esas itibarıyla sürekli üretim ve işletme faaliyetlerinin yürütüldüğü endüstriyel tesislerde kullanılan sabit ve kalıcı erişim ekipmanlarıdır. Bu merdivenler genellikle bakım, kontrol ve sınırlı müdahale gibi işler için tercih edilmekte olup temel kullanım amacı, periyodik ve kontrollü erişimdir.
Bununla birlikte, söz konusu tesislerde zaman zaman gerçekleştirilen yapı işleri (tadilat, yenileme, montaj veya tesisat işleri gibi) sırasında, inşaat çalışanlarının da bu sabit dikey merdivenleri kullanması söz konusu olabilmektedir. Benzer şekilde, kule krenlerde (kule vinç) kule boyunca yer alan merdivenler, operatörlerin kabine erişimi veya bakım ve montaj gibi işlemler sırasında teknik personele erişim imkânı sağlamaktadır. Özellikle mevcut bir yapının içinde veya üzerinde yürütülen işlerde, alternatif bir erişim sistemi kurmanın zor olduğu durumlarda, çalışanlar bu merdivenler üzerinden çalışma alanına ulaşabilmektedir. Bu yönüyle gemici merdivenleri, doğrudan bir inşaat erişim ekipmanı olmasa da, inşaat faaliyetleri sırasında kullanılabilen bir erişim aracı haline gelebilmektedir.
Diğer bir taraftan, gemici merdivenlerinde düşmeye karşı etkin korumanın sağlanması büyük önem arz etmektedir. Bu bağlamda, koruyucu kafesler, dikey yaşam hatları ve kişisel düşüş durdurucular gibi çeşitli teknik çözümler mevcuttur. Ancak, her bir yaklaşımın sağladığı koruma düzeyi ve uygulamadaki farklı yorumlar nedeniyle sektörde belirli tereddütler gözlemlenmektedir. Bu metin, sektör taraflarından iletilen sorular ışığında, düşmeye karşı alınacak tedbirlerin belirlenmesinde izlenebilecek yaklaşımı ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Yasal Düzenlemeler ⚖️
Öncelikli olarak sabit ve dikey merdivenlerde düşmeye karşı koruma amacıyla kullanılacak donanımlar ile ilgili tartışma ve tereddütlerin uluslararası mecrada da olduğunu ve ülkeler arası farklı değerlendirmelerin söz konusu olduğu bilinmelidir.
Ülkemiz açısından ise iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında gemici merdivenlerinin gereklilikleri ile ilgili kısıtlayıcı hükümler yer almamakta olup genel yaklaşım ilgili standartlara uygunluğa atıfta bulunma şeklindedir. Nitekim 17/07/2013 tarihli ve 28710 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik’ in ‘Uygulama’ başlıklı 8 inci maddesinin 2 nci fıkrasında “ (2) Bu Yönetmelik kapsamında yer alan hususlarda açıklayıcı bir hüküm bulunmaması halinde sırasıyla;
a) İlgili Türk standartları,
b) Avrupa standartları,
c) Uluslararası geçerliliği kabul edilen standartlar,
dikkate alınır.” hükmü yer almaktadır.
Benzer şekilde 5/10/2013 tarihli ve 28786 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nin 14 üncü maddesinin 1 inci ve 2 nci fıkrasında ise “(1) İşveren, yapı işlerinin yapıldığı işyerlerinde kullanılan makine, araç, ekipman, malzeme ve çalışma yöntemlerinin ilgili teknik mevzuata ve iş sağlığı ve güvenliği yönünden kabul görmüş, uyumlaştırılmış ulusal veya uluslararası standartlara uygun olmasını sağlar." ve "(2) İşveren, mekanik ve elektrikli ekipmanın seçimi, kurulması, uygun yerlere yerleştirilmesi, hizmete alınması, işletilmesi ve bakımında, çalışanların sağlık ve güvenliği için, bu Yönetmelik hükümleri ile 3/3/2009 tarihli ve 27158 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) ile İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği hükümlerini dikkate alır.” hükümleri bulunmaktadır. Dolayısıyla mezkur mevzuat açısından değerlendirildiğinde, konuya dair en önemli kaynağın TS EN ISO 14122-4 Makinalarda güvenlik - Makinalarda erişim için kalıcı vasıtalar bölüm 4: Sabit merdivenler ulusal standardı olduğu anlaşılmaktadır.
Konuyla ilgili paydaşlarımızdan iletilen soru ve talepler dikkate alınarak Birimimiz tarafından teknik çalışmalar yürütülmüş ve sektör taraflarının bilgilendirilmesi amacıyla 2024 yılında 5 adet teknik doküman (bilgi kartı) hazırlanarak yayınlanmıştır. Bu dokümanlardan 4 numaralı bilgi kartı düşmeye karşı korumaya dair genel esasları belirtmekte, 5 numaralı bilgi kartı ise koruyucu kafesin yeterliliğini sorgulamakta olup ilgili dokümanlara sitemiz 'Yayınlar' bölümünden erişebilirsiniz.
Standardın Yaklaşımı 📏
TS EN ISO 14122-4 standardının, 4.2.3 maddesinde düşmeye karşı koruma donanımı seçimi yapılırken, her bir özel uygulama için ISO 12100 standardına uygun bir risk değerlendirmesi gerçekleştirilmesi gerektiği ifade edilmekte ve erişim koşulları, toplam tırmanma yüksekliği, yüksekten düşme riskinin büyüklüğü ve beklenen yaralanmaların şiddeti, insan faktörleri, kurtarma ile ilgili hususlar, çevresel koşullar ve kullanım sıklığı gibi dikkate alınması gereken örnek unsurlara yer verilmektedir. 4.2.2 maddesinde ise “Güvenlik kafesi ile düşüş durdurucunun birlikte kullanıldığı bir kombinasyon uygulanmamalıdır.” hükmü yer almakta ve standardın birlikte kullanımı uygun görmediği anlaşılmaktadır.
Düşmeye karşı yaklaşım, yukarıda bahsedilen hükümler çerçevesinde net görünse de standardın 2004 yılına ait versiyonunun; uygun bir kişisel koruyucu aracın düşmeyi kafesten daha iyi durdurabileceğine yer vermesi ve bazı test ile anekdot niteliğindeki kanıtların kafesin düşmeye karşı çalışanları yeterince korumadığına işaret etmesi sektörde haklı tereddütlerin oluşmasına neden olmuştur.
Sonraki süreçte kişisel korunmaya vurgu yapılması sebebiyle itirazlar olmuş ve güncel versiyonda değişikliğe gidilerek: “Kafes, sürekli olarak mevcut olan bir koruma aracıdır ve sağladığı gerçek güvenlik düzeyi operatörün eylemlerinden bağımsızdır; bu nedenle tercih edilen seçenektir.” hükmü ile kafese öncelik verilmiştir. Ancak bu durum sektörde kafesin etkinliğini tartışılır olmaktan çıkarmamış, standartta kabul görmese de çalışanların daha etkin korunması adına kafes ile kılavuzlu tip düşme durdurucuların birlikte kullanımı söz konusu olmuştur.
Araştırma Raporları 📑
Yaşanan gelişmeler neticesinde, 2004 ve 2011 yıllarında Birleşik Krallık Sağlık ve Güvenlik Kurumu (HSE) tarafından finanse edilen 2 adet kapsamlı araştırma raporu (RR258 ve RR657) yayımlanmıştır. Gemici merdivenlerinde düşmeye karşı yeterliliğe dair çarpıcı sonuçlar çıkaran bu raporlar neticesinde ilgili Kurum 2012 yılında bir bülten yayınlamak durumunda kalmıştır. İlgili açıklamada özetle; kişisel düşmeyi durdurucu sistem içersin veya içermesin kafesli merdivenlerin yaralanmaya yol açmaksızın düşmeyi güvenli şekilde durdurma noktasında etkili olamayabileceğine dair ilgili taraflara uyarıda bulunulmuş ve yetkili kişilerin risk değerlendirmesini gözden geçirmesi tavsiye edilmiştir.
Diğer bir taraftan mevcut süreç içerisinde Amerika Birleşik Devletleri (OSHA) gibi bazı ülkelerin ise bu konuda daha keskin bir yaklaşım içerisine girdiği ve yeni kurulacak merdiven sistemlerinde koruyucu kafesi bir seçenek olarak değerlendirmediği görülmüştür.
Nasıl Hareket Edilmeli? ✅
Bilindiği üzere 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Kanun kapsamında çıkarılan ikincil düzenlemelerin en önemli amacı; iş yerlerinde iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi ve çalışan sağlığının etkin şekilde korunmasıdır. Bu kapsamda iş sağlığı ve güvenliği düzenlemeleri, asgari şartları belirleyen Türk Standartları başta olmak üzere geçerliliği kabul görmüş uluslararası standartlara atıflarda bulunabilmektedir. Yukarıda zikredilen hususlar çerçevesinde, gemici merdivenlerinin asgari gereklilikleri TS EN ISO 14122-4 ulusal standardında tarif edilmekte olup ilgili standart, düşmeye karşı korumada koruyucu kafese öncelik vermekle birlikte, sistemler arası seçimin risk değerlendirmesi doğrultusundan alınması gerektiğini belirtmektedir. Ayrıca kafes ile düşüş durdurucunun kombinasyonunu da uygun bulmamaktadır. Dolayısıyla standardın genel yaklaşımı bakımından nasıl hareket edileceği açıktır.
Diğer bir taraftan Birimimiz bu noktada uluslararası uygulamalar ve düşme yeterliliğine dair raporların da göz ardı edilmemesi gerektiğini değerlendirmektedir. Nihai amaç çalışanın muhtemel bir düşmede zarar görmeden korunmasıdır. Koruyucu kafeslerin tek başına kullanımı ve çeşitli düşmeyi durdurucu sistemlerle birlikte kullanımına dair araştırma raporları beklenilen sonuçları ortaya çıkarmamıştır.
En nihayetinde mevcut bilgiler ışığında, tek başına düşmeyi durdurucu sistem kullanımının tek başına kafes kullanımına kıyasla düşmeye karşı daha etkin olduğu gözlemlenmekle birlikte, etkin koruma adına kullanıcı profili, yanlış kullanım vb. standartta belirtilen unsurları içeren risk değerlendirmesi doğrultusunda karar verilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
Sistemlerin birlikte kullanımı hususu ise yukarıda da bahsedildiği üzere standart hükmü gereği kabul görmemektedir. Nedenleri açıkça belirtilmemekle birlikte; farklı düşüş şekilleri ve durdurucu mekanizmasının çalışması kaynaklı sorunlar, kafese çarpma riski ve kurtarma zorlukları gibi unsurların muhtemel etkenler olduğu düşünülmektedir. Ayrıca araştırma raporlarının yayımlanmasını sağlayan HSE Kurumunun RR657 raporu sonrasında birlikte kullanımı doğrudan yasaklamadığı (ve bir bakıma temkinli yaklaşılması gereken bir çözüm olarak değerlendirdiği), bunun yerine işverenlerin her uygulama için risk değerlendirmesi yapmasını ve sistemlerin birlikte kullanılmasının güvenli olup olmadığını teknik olarak değerlendirmesini önerdiği de bilinmektedir. Dolayısıyla çalışan güvenliği adına risk değerlendirmesi neticesinde birlikte kullanım gerekli görülüyorsa; kafes çemberlerinin bazı düşmeyi durdurucu ekipman türlerinin etkin biçimde çalışmasına engel olabileceğinin, problemli düşüş senaryolarının (geriye, yana, dönerek düşme gibi) ve kilitleme mekanizmasının devreye girmesi kaynaklı sorunlar gibi unsurların farkında olunmalı ve ilgili ekipmanların kafesli merdivende kullanım durumu ve performansı hakkında (üretici onayı, performans test raporları gibi) imalatçı veya tedarikçisinden mutlaka teyit alınmalıdır.
Ayrıca konuya dair daha fazla bilgi edinmek ve tedarikçi firmaların belirlenmesi aşamasında faydalanmak adına ilgili araştırma raporlarından da yararlanabilirsiniz. Bkz. RR258 ve RR657